Կլիմայի փոփոխությունները, հողերի էրոզիան և գյուղատնտեսության ոչ կայուն մեթոդներն այսօր գլոբալ մարտահրավերներ են։ Գյուղատնտեսությունը հիմնված է քիմիական պարարտանյութերի կիրառման և ինտենսիվ հողօգտագործման վրա, ինչը հանգեցնում է հողի բերրիության նվազման, ջերմոցային գազերի արտանետումների աճի և էկոհամակարգերի երկարաժամկետ խաթարման։ Այս ուղղությամբ արդյունավետ լուծում է կենսածխի վրա հիմնված շրջանաձև գյուղատնտեսական մոդելի կիրառումը։ Կենսածուխը ստացվում է օրգանական թափոնների ջերմային քայքայման՝ պիրոլիզի արդյունքում, ինչի շնորհիվ օրգանական թափոնները, որոնք այրման կամ քայքայման ընթացքում արտազատում են ածխաթթու գազ և մեթան, վերածվում են կայուն ածխածնային նյութի։ Կենսածխի կիրառումը բարելավում է հողի ֆիզիկաքիմիական կազմը, ապահովում ջրի պահպանումը և սննդանյութերը դարձնում ավելի հասանելի բույսերի ու օրգանիզմների համար։ Այն խթանում է նաև միկրոկենսաբանական ակտիվության աճը և նպաստում հողի բերրիության բարձրացմանը։ Այս մեթոդը ապացուցում է, որ կայուն զարգացումը և շահութաբերությունը կարող են փոխլրացնել միմյանց՝ ձևավորելով երկարաժամկետ դիմակայուն համակարգեր։

Այսօր մարդկությունը բախվում է մի շարք գլոբալ մարտահրավերների՝ ջրի սակավություն, էներգիայի սպառման աճ, սննդի անվտանգություն և օրգանական թափոնների կառավարում։ Այս գործոնները պահանջում են անցում կատարել սննդարտադրության ավելի կայուն, էներգախնայող և էկոլոգիապես անվտանգ համակարգերի։ Ցիկլային էկո-ակվապոնիկ համակարգը մեկ միասնական մոդելում ներառում է նշված խնդիրների լուծումները: Մոդելի հիմքում ընկած է ակվապոնիկ ջերմոցի կառուցվածքը, որտեղ ձկնաբուծությունը և բուսաբուծությունը գտնվում են փոխլրացնող սիմբիոզի մեջ։ Ձկների կենսագործունեությունից առաջացած թափոնները ծառայում են որպես բնական սննդի աղբյուր բույսերի համար, իսկ բույսերն իրենց հերթին կատարում են կենսաբանական ֆիլտրի դեր՝ մաքրելով ջուրը՝ մինչ այն ավազաններ վերադարձնելը։ Սննդարտադրության այս մոտեցումը հայտնի է ջրային ռեսուրսների խնայողությամբ։ Առանցքային նորարարությունը համակարգի էներգետիկ ինքնաբավությունն է՝ արևային էներգիան պահեստավորելով ջերմային և պոտենցիալ էներգիայի տեսքով։ Մոդելը ներառում է նաև կենսաբանական թափոնների լիարժեք վերամշակում։

Շրջակա միջավայրի աղտոտումը և ռեսուրսների սպառումը մարդկության առջև ծառայացած ամենամեծ մարտահրավերներից են: Կեղտաջրերի մաքրման ավանդական համակարգերը էներգատար են և պահանջում են զգալի ֆինանսական ռեսուրսներ։ Արդի էկո-նորարարական լուծումներից մեկը ջրիմուռների վրա հիմնված կեղտաջրերի մաքրման տեխնոլոգիաների կիրառումն է։ Այն պահանջում է ավելի քիչ քիմիական նյութերի կիրառում, բացի այդ ֆոտոսինթեզի շնորհիվ նպաստում է ածխաթթու գազի կլանմանը։ Արժեքավորն այն է, որ վերականգնված նյութերը չեն վատնվում: Կեղտաջրերի մաքրման արդյունքում ստացված ազոտով և ֆոսֆորով հարուստ ջրիմուռների կենսազանգվածը կարող է վերամշակվել և օգտագործվել որպես կենսապարարտանյութ։ Սա նպաստում է տնտեսության շրջանաձև մոդելի ձևավորմանը, որտեղ թափոնները վերածվում են արժեքավոր ռեսուրսների։ Սա ցույց է տալիս, որ հասարակության համար էկո-նորարարությունները կարող են միաժամանակ ստեղծել ինչպես էկոլոգիական, այնպես էլ տնտեսական ու ֆինանսական արժեք։

Արևային էներգետիկայի հանդեպ իմ մասնագիտական հետաքրքրությունը ձևավորվել է դեռ 2018թ., երբ սովորում էի Գերմանիայում։ Այնտեղ տեսնելով էներգետիկ տրանսֆորմացիայի իրական արդյունքները՝ որոշեցի այդ մշակույթը բերել Հայաստան։ Այսօր, ունենալով ավելի քան 6.5 տարվա փորձ և սեփական ընկերություն, ես զբաղվում եմ մեր երկրում պրեմիում դասի և բարձր էֆեկտիվության արևային համակարգերի ներդրմամբ։ Ինձ համար սա պարզապես բիզնես չէ, այլ որակյալ և կայուն լուծումներ տարածելու առաքելություն: Իմ պատկերացմամբ՝ ապագայի լուծումը ոչ թե պարզապես վահանակ տեղադրելն է, այլ էներգիայի կառավարման խելացի համակարգերի և կուտակիչների ինտեգրումը։ Նաև մեծ պոտենցիալ եմ տեսնում տեխնոլոգիայի մեջ, որտեղ շինանյութը հենց ինքը էներգիա արտադրող տարր է, և ԱԲ կիրառման մեջ՝ համակարգերի մոնիթորինգի և խնդիրների վաղ հայտնաբերման համար։ Որպես ձեռնարկատեր՝ ես անընդհատ փնտրում եմ այնպիսի գործիքներ, որոնք էկոլոգիական լուծումը կդարձնեն տնտեսապես ավելի ձեռնտու։

Դասընթացը հետաքրքրիր էր թե բովանդակային, թե գործնական տեսանկյունից։ Շատ հետաքրքրիր էր սեփական աչքերով տեսնել ջերմային կայանի արտադրական հզորություններն ու համեմատել դրանք հիդրոկայանի հետ։ Առանձնապես նշանակալի էր դրանց համեմատությունը շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման տեսանկյունից։ Շատ օգտակար դասընթաց էր իմ հետագա կարիերայի համար։ Սա եզակի հնարավորություն է ոլորտի սկսնակ մասնագետների համար։ Բոլորին խորհուրդ կտամ օգտվել Մասնագիտական վերապատրաստման և կատարելագործման ինստիտուտի ընձեռած այս բացառիկ հնարավորությունից։

Ինձ համար դասընթացը հետաքրքիր էր, քանի որ, չնայած որոշ մոդելներ ծանոթ էին ուսումնառության տարիներից, հետ նայելով հասկանում եմ, որ դժվար է հիշել բոլոր բանաձևերն ու դրանց կիրառությունն իրական կյանքում։ Իսկ ահա՝ դասընթացի ժամանակ ներկայացված իրական դեպքերի ուսումնասիրություններն ու, այսպես կոչված, գիտափորձերը օգնում էին ավելի հեշտությամբ ընկալել և յուրացնել առաջադրված տնտեսական, սոցիալական ու բնապահպանական մոդելները և դրանց կիրառությունը։

Դասընթացն սկսվեց բավական անսպասելի, բայց միաժամանակ, շատ հետաքրքիր ձևով, որը միանգամից կլանեց բոլորի ուշադրությունը։ Մեզ առաջարկվեց խաղալ մի ձկնորսական խաղ, որը ցուցադրեց մարդկանց անհատական և խմբային վարքագծի վրա ազդող տարբեր արտաքին և ներքին գործոններ։ Խաղը ցույց տվեց նաև նեոդասական տնտեսական մոդելի թերությունները, ըստ որի մարդկանց որոշումներն ու ընտրությունները միշտ ռացիոնալ են։ Օգտագործելով էկոնոմետրիկ վերլուծության բանաձևեր և քննարկելով մարդկային նախասիրության տարբեր մոդելներ՝ դոկտոր Լորենցե Լոտտին բացատրեց, թե ինչու ռացիոնալ վարքագծի ենթադրությունը անթերի կիրառելի չի իրական աշխարհում։

Դասերը վերաբերում էին միջամտության գործիքներին և տարածված մեթոդներին, որոնք օգտագործվում են մարդկանց որոշում կայացնելու գործընթացն ուղղորդելու համար։ Դասընթացի այս հատվածից ինձ առավել հետաքրքրեց Opower-ի օրինակի ուսումնասիրությունը, որը ցույց տվեց թե ինչպես կարելի է կիրառել սոցիալական համեմատության տեսությունը իրական կյանքում «կենցաղային էներգիայի հաշվետվությունների» միջոցով։ Սա շատ օգտակար տեղեկություն էր, որով ես կիսվեցի իմ ընկերության ղեկավարների հետ՝ հույս ունենալով, որ այն կկիրառվի մեր հետագա գործունեության մեջ՝ խրախուսելով հաճախորդներին լինելո ավելի էներգախնայող և զգոն շրջակա միջավայրի հանդեպ։

Իմ կարծիքով շատ արդյունավետ է տարբեր ընկերություններ ներկայացնող մասնակիցների մեկտեղումը միևնույն կրթական հարթակում։ Ինչ վերաբերում է դասավանդման որակին, ապա պետք է խոստովանել, որ այն բավական բարձր է։ Ես աներկբայորեն կերաշխավորեմ այս դասընթացները բոլոր նրանց, ովքեր ձգտում են մասնագիտական առաջխաղացման ու անհատական զարգացման։ Ինքս սպասվածից ավելի մեծ աջակցություն ստացա ու համարում եմ, որ ճիշտ ընտրություն եմ կատարել։

Մասնագիտական վերապատրաստման և կատարելագործման ինստիտուտում ինձ առավել գրավեց ունկնդիրների լայն ցանցը։ Այստեղ կարելի է հանդիպել ոլորտի մասնագետների հետ, որոնց հետ ծանոթությունն ու հետագա համագործակցությունը շատ կարևոր է։ Այս առումով իմ փորձը հաջողված էր։ Նաև այցելեցինք ոլորտի ձեռնարկություններ և բավական կիրառական գիտելիքներ ձեռք բերեցինք, ինչը խիստ բարենպաստ է մասնագիտական առաջխաղացման առումով։ Չեմ ափսոսում իմ ծախսած ժամանակը, այն շատ արժեքավոր գիտելիք տվեց ինձ։

Ուսանելու համար Ծաղկաձորն, իրոք որ, ֆանտաստիկ վայր է։ Ինձ համար սա իսկական մարտահրավեր էր՝ համալսարանն ավարտելուց տարիներ հետո դարձյալ սովորել։ Այստեղ ես շատ բան սովորեցի։ Դասընթացը չափազանց հետաքրքիր ու բովանդակալից էր։ Անձնակազմն էլ ամեն կերպ օգնում էր մասնակիցներիս՝ ստիպելով դասընթացից քաղել հնարավոր առավելագույնը։

Ընդհանուր տպավորությունս հիանալի է։ Դասախոսները շատ պատրաստակամ են ու շրջահայաց։ Ոչ միայն գիտելիքներ, փորձ, այլ նաև նոր ընկերներ ձեռք բերելու փայլուն հնարավորություն։ Խթանիչ մթնոլորտը դյուրացնում է ուսումնառության գործընթացը։ Հնարավորի սահմաններն այստեղ իսկապես անհետանում են։ Նրանց, ովքեր ձգտում են առավելագույնին, խորհուրդ եմ տալիս օգտվել մասնագիտական վերապատրաստման և կատարելագործման ինստիտուտի կրթական ծրագրերից։